پیشگفتار:
ایرانیان باستان ،از پیشرفته­ترین انسان­های این سیاره خاکی در علم و دانش به خصوص علم مهندسی آب و آبیاری بوده­اند. سازه­های چندین هزار ساله کشف شده اثبات­کننده این مدعاست.
سرزمین خوزستان که پرآب­ترین رودخانه­های کشور را در دل خود جای داده است مکان مناسبی است برای تحقیقات و آشنایی با دانش مهندسی آب در ایران باستان و دیدن اسناد زنده آن. در خوزستان تاکنون بیش از ۳۰۰ سازه آبی تاریخی شناسایی شده که رقم قابل توجهی است. این استان را شاید بتوان رکورددار تعداد سازه­های آبی در واحد سطح در کره زمین دانست.
رودخانه زیبای کارون که با سرعتی آرام در حرکت است از آنچنان نیرویی برخوردار است که اکثر موانع سر راه خود را کنار می­زند. این رودخانه در هنگام سیلاب و طغیان نیرویی چندین برابر پیدا کرده و چنان می­غرد و می­خروشد و با چنان سرعت و نیرویی حرکت می­کند که سنگین­ترین اشیا را به بازی می­گیرد. بستن مسیر این رودخانه که در مواقع طغیان به معنی واقعی کلمه بینان کن است و مهار کردن آب آن در ۱۷ قرن پیش، سندی است بر اثبات دانش پیشرفته ایرانیان باستان در علوم مهندسی آب.
این کار باشکوه که به راستی یک افتخار علمی است، بر روی رودخانه کارون، در کنار شهر شوشتر انجام گرفته که موزه صنعت آب ایران باستان است. آگاهی از افتخارهای علمی گذشته آفریننده اعتماد به نفسی است برای جوانان دانش پژوه این مرز و بوم کهن، تا دوباره خود را به بلندترین قله­های دانش در این زمینه برسانند. امید است تهیه این راهنما کمکی باشد در شناساندن گوشه­ای از این افتخارهای جاویدان.
بند:
بشر برای زیستن نیازمند به غذاست. غذای انسان­ها نیز از راه کشاورزی به دست می­آید. برای انجام عملیات کشاورزی در مناطقی مانند استان خوزستان باید سطح خاک را با آب رودخانه­ها آبیاری  نمود. با توجه به اینکه سطح آب رودخانه­ها پایین­تر از زمین­های اطراف است، به طور طبیعی امکان سوار شدن آب رودخانه بر این زمین­ها وجود ندارد. برای بالا آوردن آب از رودخانه می­توان آب رودخانه را پمپ نمود. در گذشته که هنوز پمپ اختراع نشده بود بشر روش دیگری را برای بالا آوردن سطح آب ابداع کرده بوده، ساخت بند.
بند دیواری است که در رودخانه و عمود بر جهت حرکت آب ساخته می­شود. این سازه جلو عبورآب را می­گیرد، در نتیجه آب در پشت آن ذخیره شده و سطح آن به تدریج بالا آمده و از روی آن عبور می­کند. با بالا آوردن سطح آب می­توان آن را با استفاده از کانال­ها و جوی­های آبیاری به زمین­های اطراف انتقال داده و آن­ها را آبیاری نمود.
پل:
وقتی جاده­ای در مسیر خود به مانعی می­رسد، بر روی مانع ،سازه­ای می­سازند تا دو طرف جاده را به هم متصل کنند. به این سازه­­ها یا بنا پل می­گویند.
پل بند:
پل بند، بنا یا سازه­ای دو منظوره است. بدین ترتیب که هم پل است هم بند. یعنی در رودخانه­ بندی می­سازند و سپس پایه­های پل بر روی آن ساخته می­شود. بدین ترتیب این سازه علاوه بر اینکه عبور از روی رودخانه را فراهم می­کند سطح آب در رودخانه را جهت سوار شدن بر زمین­های اطراف بالا می­آورد. به این سازه دو منظوره پل بند می­گویند. سدهایی که از آن­ها نیروی برق می­گیرند نیز سازه­های دومنظوره محسوب می­گردند. بدین ترتیب که هم آب را ذخیره می­کنند و هم با استفاده از نیروی برق ذخیره شده در پشت سد برق تولید می­کنند.
غربیان خود را مخترع سازه­های آبی چند منظوره می­دانند در صورتیکه پل بند لشکر چند منظوره است: پل، بند و آسیاب. یعنی علاوه بر اینکه پل بند و پل است از نیروی آب جهت حرکت دادن سنگ آسییاب نیز استفاده  می­شود.
تفاوت سد و بند:
بند در واقع نوعی سد است با این تفاوت که هدف اصلی از ساخت سد ،ذخیره کردن آب در پشت آن است ولی از بند، برای بالا آوردن سطح آب استفاده می­شود. یک تفاوت دیگر نیز می­تواند این باشد که آب ،اغلب از روی بند عبور می­کند ولی از روی سد ،خیر، یعنی آب پشت بند از روی خود بند عبور می­­کند ولی آب پشت سد هیچ­گاه به لبه بالایی آن نمی­رسد. در کنار سد سازه­ای می­سازند به نام سرریز که همانگونه که از نام آن پیداست آب از روی آن سرریز می­کند. این سازه می­تواند از جنس بتون یا سنگ باشد. در گذشته برای ساخت این سرریزها از ساروج نیز استفاده می­شده.

نهر داریون:
ساخت نهر داریون را برخی به داریوش هخامنشی که در حدود ۲۵۰۰ سال پیش حکومت می­کرده نسبت می­دهند ولی برخی دیگر آن را مربوط به زمان اشکانیان می­دانند که از حدود ۲۲۰۰ تا ۱۸۰۰ سال پیش حکومت می­کردند. در غرب شهر شوشتر دشتی وجود دارد به نام میان آب که بین دو شاخه گرگر و شطیط محصور شده و نامیدن آن به نام میان آب نیزبه همین دلیل است. سطح زمین­های میان آب، بالاتر از رودخانه کارون بوده به همین دلیل امکان آبیاری این زمین­ها با استفاده از آب این رودخانه برای آبیاری این دشت وجود نداشته.
نهر داریون برای سوار کردن آب رودخانه کارون بر دشت میان آب حفر گردیده است. در زمان ساخت این نهر شهری به نام دستوا در این مکان وجود داشته. آب نهر داریون از دو تونل که بین بند میزان و پل بند شادروان در زیر قلعه سلاسل که مربوط به حاکمان خوزستان در زمان ساسانیان حفر گردیده­اند تامین می­گردیدند. اکنون این دو تونل جای خود را به تونلی جدید با سازه­های امروزی داده­اند. (تصویر ۱).
این تونل­ها پس از طی مسافت ۲۴۵ متر به هم می­رسیدند و به صورت روباز ادامه مسیر می­دهند. تصاویرگوناگون ادامه نهر داریون پس از به هم رسیدن را نشان می­دهد.
کشفیات باستان­شناسی نشان می­دهد که شهر دستوا بر اثر طغیان رودخانه کارون ویران شده. لایه­ای به ضخامت حدود ۴۰ تا ۶۰ سانتی­متر از رسوباتی که همراه سیلاب آورده شده بود بر روی ویرانه­های این شهر دیده می­شود.
در زمان ساسانیان تصمیم به ساخت مجدد شهر گرفته می­شود. مکان ساخت شهر تغییر کرده و به شرق شهر قبلی که از نظر ارتفاعی نیز از مکان قبلی بالاتر بود منتقل گردید. (برخی معتقدند که شوشتر قبل از ساسانیان نیز وجود داشته) مکان­یابی شهر به گونه­ای بوده که محل گردش به راست رودخانه کارون، نقطه شمال شرقی شهر است. در همان زمان تصمیم به حفر شاخه گرگر گرفته شد.
شطیط و گرگر یا چهاردانگه و دودانگه:
رودخانه کارون هنگام رسیدن به شهر شوشتر به دو شاخه تبدیل می­گردد . یک شاخه به نام گرگر که به طور مستقیم به مسیر خود ادامه داده و شاخه دیگر به نام شطیط به سمت راست می­پیچد. این دو شاخه پس از طی مسافتی حدود ۴۰ کیلومتر در مکانی به نام بند قیره دوباره به یکدیگر می­پیوندند.
شواهد نشان می­دهد که گرگر نهری است  که با دست حفر گردیده.
دلایل حفر رودخانه گرگر:
-۱کاستن از حجم آب رودخانه کارون که علاوه بر کاهش دادن خطر سیلاب،برای شهر، امکان ساخت سازه­های آبی مانند پل بر روی این رودخانه وجود داشته باشد. همچنین با کاهش جریان آب، امنیت سازه­ها نیز بیشتر می­گردد.
-۲ آبیاری زمین­های بالادست رودخانه کارون. شیب طبیعی منطقه از شرق به غرب است. با حفر شاخه گرگر امکان سوار کردن آب بر اراضی بالادست رودخانه کارون در شرق آن فراهم می­گردید.
-۳ بالا بردن امنیت شهر: رودخانه گرگر مانند مانعی عمل می­کرد و در مقابل ورود دشمنان به داخل شهر به همین جهت از نظر امنیتی نیز اهمیت خاصی داشت.
بند یا پل بند میزان:
همانگونه که از نام بند میزان پیداست، این بند بنا یا سازه­ای است برای میزان یا تنظیم کردن آب رودخانه کارون بین دو شاخه گرگر و شطیط. این سازه شش دانگ آب رودخانه کارون را به دودانگ و چهاردانگ بین دو رودخانه گرگر و شطیط تقسیم می­کند به همین دلیل به این دو رودخانه دودانگه و چهاردانگه نیز می­گویند. نمای بند میزان به صورت چند منحنی به هم پیوسته است. تصاویرآورده شده اینجا، نما یی از بند میزان را نشان می­دهد.
این بند دارای ۱۰ دهانه آبرو می­باشد، ۹ دهانه در ضلع شرقی و دهانه دهم که عریض­تر است در ضلع غربی قرار دارد. بعد از دهانه دهم، بند به صورت یک دیوار به سمت غربی امتداد می­یابد تا به زیر پله­های برج تاریخی کلاه فرنگی می­رسد . بند میزان دیواری است به ارتفاع ۵ متر و طول تاج ۷۰ متر که به نظر می­رسد بخشی از آن طبیعی باشد.
آسیاب­ها و آبشارهای شوشتر:
شاخه گرگر در ۴۰۰ متری پایین دست بند میزان به صخره­ای طبیعی برخورد کرده. این صخره اکنون به پل گرگر معروف است . این صخره طبیعی مانند یک بند سطح آب بالا دست را در یک تراز مشخص نگه می­دارد. برای عبور دادن آب از این صخره ۳ تونل اصلی و چندین تونل فرعی حفر شده. آب با رسیدن به صخره به تدریج در پشت آن جمع شده و شروع به بالا آمدن می­کند، هرچه سطح آب پشت صخره بالاتر می­آید، فشار آب روی تونل­ها بیشتر می­شود، هرچه فشار آب روی تونل­ها بیشتر شود، سرعت خروج آب از آن­ها بیشتر می­شود. این روند تا زمانی ادامه پیدا می­کند که کل آب ورودی بالادست که در یک رودخانه تقریباً پهن با سرعتی کم جریان دارد مجبور می­شود از چند تونل کوچک عبور کند به همین دلیل سرعت بسیار زیادی پیدا می­کند.
این سرعت بسیار زیاد آب نیروی مناسبی است برای چرخاندن چرخ آسیاب­های آبی، به همین دلیل ۳۲ باب آسیابی آبی که در محل با نام سیکا شناخته می­شود در اینجا ساخته شده بوده. تصویر ۸ نمایی از زیر پل گرگر را نشان می­دهد.
آب تونل­ها که آسیاب­ها را می­چرخاند، امروزه پس از حذف آسیاب­ها به صورت آبشارهای بسیار زیبایی دوباره به رودخانه می­ریزد.
آبشارها و آسیاب­های شوشتر در نوبت ثبت در لیست آثار جهانی یونسکو می­باشند.
در سال ۱۳۲۵ که مقارن با سلطنت پهلوی اول در ایران بود، یک کارخانه تولید برق و با دو توبین در این محل نصب گردید که برق شوشتر را تامین می­نمود.
رودخانه گرگر حدود ۴۰ کیلومتر طول دارد و پس از طی این مسافت دوباره با شاخه شطیط یکی می­شود.
پل بند شادروان:
به نظر می­رسد هدف اصلی از ساخت پل بند شادروان ارتباط دادن دو طرف رودخانه باشد. درباره بند دو نظریه وجود دارد: برخی معتقدند این پل بند برای آبگیری زمین­های ساحلی راست رودخانه کارون که به نام شعبیه خوانده می­شوند ساخته شد. برخی دیگر معتقدند با حفر نهر گرگر سطح آب پایین آمده و امکان سوار شدن بر نهر داریون را نداشته، این پل بند سطح آب را برای سوار شدن بر تونل نهر داریون بالا می­آورد.برای این کار کف رودخانه را با سنگ­های بزرگی فرش کرده و بالا آوردند. این پل بند در غرب بند میزان و در فاصله ۴۰۰ متری پائین  دست آن بر روی رود شطیط ساخته شده است.
گفته می­شود این سازه در حدود ۱۷۵۰ سال پیش و به دستور شاپور اول ساسانی بنا شد. شاه پس از شکست دادن والرین، امپراطور روم و اسارت سپاهیان وی، آنان را مجبور کرد به تلافی خرابی­های که در شهرستان مرزی انجام داده بودند این سازه آبی را برپا کنند. زانو زدن والرین در مقابل شاپور اول ساسانی پس از شکست خوردن او، در نقش رستم که در ۶ کیلومتری شمال تخت جمشید واقع است به صورت نقش برجسته دیده می­شود .
نقش پیروزی شاپور اول ساسانی بر والرین را می­توان نماد برتری قدرت ایرانیان بر غربیان دانست. این نقش بزرگترین و باشکوه­ترین نقش ساسانی در نقش رستم است که در آن والرین، امپراطور روم که در جنگ با شاپور اول ساسانی که حدود ۱۷۶۰ سال پیش حکومت می­کرده، شکست خورده را در حال زانو زدن در مقابل این شاه قدرتمند ساسانی می­باشد. یک نفر رومی هم که به نظر می­رسد سیریادیس یا کردیاس رقیب والرین باشد جلو اسب ایستاده، شاهنشاه دست به سوی وی دراز کرده و ظاهراً حلقه فرمانروایی کشور روم شرقی را به وی می­سپارد. هر دهانه پل بین دو پایه مستطیل شکل که نوک آن در خلاف جهت آب تیز ساخته شده قرار دارد. بر بالای این پایه­ها یا دهانه­های کوچکتری ساخته شده­اند تا در هنگام طغیان رودخانه بتواند به عبور آب کمک کند. چند دهانه از پل نیز پایین­تر از دهانه­های دیگر ساخته شده­اند. به نظر می­رسد در اینجا دو دهانه بر روی هم قرار داشته. زیرسازی پایه­های این پل با استفاده از سنگ­هایی بزرگ و سنگین انجام گرفته که با استفاده از بست­های فولادی به هم متصل شده و با سرب عایق­بندی و ضد زنگ شده­اند .
پل بند شادروان قبلاً ۴۴ دهانه داشته که هم اینک آثار ۱۶ دهانه طاق­دار و ۸ دهانه بدون طاق در آن دیده می­شود، عرض دهانه­ها، این پل ۸ متر و عرض پی­های آن ۷ متر می­باشد. ارتفاع سطح پل از کف رودخانه نیز حدود ۱۰ متر است. این پل از سنگ، آجر، ساروج و گچ ساخته شده است. ارتفاع بند این پل از کف رودخانه حدود ۵ متر و طول تاج آن حدود ۲۰۰ متر می­باشد.
رود شطیط پس از عبور از پل بند شادروان از شمال شهر روان می­گردد. پس از طی مسافتی بار دیگر رو به جنوب کرده و به موازی شاخه گرگر ادامه مسیر می­دهد تا در بند قیر به یکدیگر بپیوندند. رودخانه دز نیز در همین نطقه به آن­ها پیوسته و رود کارون کارون بزرگ تشکیل می­شود.

پل لشکر:

پل لشکر در غرب بقعه امامزاده عبدالله و بر روی نهر داریون واقع شده . از این پل تاکنون ۱۲ دهانه در طول ۱۸۳ متر باقی مانده است. عرض پل با جان­پناه ۴ متر است. آثار ۴ آسیاب در سمت راست آن دیده می­شود.
پل با انحناء موربی در دو قوس می­پیچد و از شرق به غرب ممتد است. جنس مصالح ساختمانی سنگ و ساروج و قلوه سنگ و سنگ رودخانه است. در طاق­های پل آجر به کار رفته و طاق و نمای آن رومی هلالی است. ارتفاع دهانه پل تا سطح پایه پل ۵ متر و تاج در این زمان از کف رودخانه در حدود ۱۰ متر است. در این پل در نقاطی که کف رودخانه عمیق­تر است دهانه آبرو دو طبقه ساخته­اند .
بند خاک:
اگر از پل لشکر در جنوب شهر و در جوار بقعه امامزاده عبدالله در حدود ۵۰۰ متر به طرف شمال پیش برویم به آثار بند خاک می­رسیم.
این بند در زمان ساسانیان بر نهر داریون ساخته شده.
بقایای آن از سنگ ساروج است و شامل دو قسمت است: قسمت اول که ۵ دهانه از آن باقی مانده است دارای ستون­هایی است که طول هر یک ۳۳/۱ متر است و طول هر دهانه آن ۷۲/۱ متر است .
ده متر پایین­تر دارای دریچه­های انحرافی بوده که آثار بعضی آن­ها از بین رفته است و هم­اکنون قسمتی از آب داریون از این محل سرازیر و پس از گذشتن از طی کردن راهی در حدود ۵/۱ کیلومتر به رودخانه گرگر وارد می­شود.
این بند چندین بار در اثر سیلاب تخریب و دوباره بازسازی شده است که آثار آن­ها پیدا است.
پل بند ماهی­بازان یا خداآفرین:
بعد از جلگه دستوا در کنار شهر شوشتر و پس از بقعه علی کمدرده، در عرض یک دره خاکی بقایای یک بند قدیمی باقی مانده است که به نام ماهی­بازان یا خداآفرین نامیده می­شود . انتخاب این محل و بریدن تپه­ها به منظور هموار ساختن بستر رودخانه خروشان، کاری بسیار قابل تحسین و اعجاب­انگیز است.
رشته سنگی محکم سرتاسر عرض بستر رودخانه را به عنوان پی­پل بند انتخاب کرده­اند. سازندگان بنا رشته سنگی وسط دره را مرمت کرده­اند. بند ماهی­بازان مانند اکثر بندهای ساسانی دومنظوره است یعنی علاوه بر بالا آوردن سطح آب به عنوان پل نیز از آن استفاده می­شده است.
در اوایل بند یعنی در منتهی­الیه غربی بند آثار چند کانال کوچک که به صورت یک جوی با عرض نیم متر در سنگ بریده­اند باقی است و پیداست که از این جوی­ها شاید در اواخر عهد آبادانی آن استفاده آسیاب چرخانی می­کرده­اند.
در طول سد آبراهه­هایی که به صورت جوی کوتاهی با عرض ۵۰ سانتیمتر باقی مانده وجود دارد که معلوم است جای دریچه­ها و محل ریزش آب سد به زیر دست آن بوده است.
سبک معماری ساختمان سد، اگر سد بر جای سد قدیمی­تری ساخته نشده باشد، به سبک معماری سدسازی ساسانی شباهت دارد.

منبع: دلتای مثبت